08-05-10

Flaubert, Proust, Kafka (V. Nabokov) ****

In de jaren 50 gaf Nabokov een aantal lezingen aan verschillende Amerikaanse universiteiten. De lezingen bieden een eigenzinnige –zij het consequente- kijk op enkele grote werken uit de wereldlitteratuur. Ze vormen een levende –en levendige- getuigenis van hoe Nabokov tegen de roman als kunstvorm aankeek: geen gebazel over het zoeken naar wat de auteur van zichzelf in de roman steekt, volgens Nabokov is een roman een pure daad van creatie, zuivere fictie. Vandaar dat Nabokov ook fulmineert tegen de Freudiaanse analyse van romans (Freud noemde hij systematisch ‘de kwakzalver uit Wenen’).

Het moet boeiend geweest zijn om Nabokov’s lezingen uit zijn mond te horen –men zou het hem makkelijker vergeven af en toe van de hak op de tak te springen en soms de draad bijster te zijn. Nu goed, men kan het hem ook vergeven bij het lezen van de geschreven teksten, want het blijft uitermate boeiend te zien hoe hij op zoek gaat naar de betekenisvolle details in de roman, hoe hij de structuur ervan analyseert, welke relatie hij legt met andere romans.

Ik heb de lezingen kunnen bemachtigen in de Franse editie Fayard uit de jaren 90. Deze bestaat uit drie delen, waarvan vooral deel 2, uitsluitend gewijd aan de Russische Litteratuur, mij interesseert, maar niet meer kan vinden (ook niet op eBay of Kapaza). Voor de geïnteresseerden: alle lezingen zijn sinds kort ook uitgegeven in de collectie ‘Bouquins’. In het Nederlands vind je makkelijk Nabokov’s biografie van Gogol .

Madame Bovary – Gustave Flaubert

Bij de aanvang van zijn lezing over het meesterwerk van Flaubert probeert Nabokov te definiëren hoe Flaubert de term ‘bourgeoisie’ verstaat –geen onbelangrijk gegeven in ‘Madame Bovary’,want volgens Nabokov heeft dit idee zelfs een wezenlijke invloed op de hoofdfiguur van de roman. Flaubert zou de bourgeoisie niet zozeer als een ‘klasse’ zien, dat zou worden gekenmerkt door een welbepaald inkomen of manier van leven, maar eerder door wat Nabokov een ‘filistijnse levenshouding’ noemt.

Wat hij daarmee bedoelt wordt duidelijk bij zijn eerste karakterstudie van de hoofdpersonnage: ‘Madame Bovary is intelligent, gevoelig, vergeleken met anderen redelijk opgevoed, maar haar geest mist elke diepgang’. Bourgeois zijn dus bekrompen mensen, die denken fijn opgevoed te zijn ondanks de beperkte, of verkeerde keuze van intellectuele verrijking die ze maken.

In deze lezing toont Nabokov veel oog voor de kleine details uit het werk. Zo valt hem het hinniken van het paard op, vlak voordat Charles voor het eerst Emma zal zien op de boerderij van haar ouders (een voorbode voor het pijnlijk lot van het koppel). Of bij het kruisgesprek met vier personnages in een taverne, waar Nabokov nogmaals de gebrekkige culturele kennis van Charles en Emma uit distilleert. Of nog: de gelijkenissen en onderlinge verwijzingen tussen verschillende passages in de roman (de ontmoeting, het huwelijk, de begrafenis).

 

In het feit dat er veelfouten in de roman voorkomen (de wetenschappelijke kennis van de apothecaris vertoont nogal wat hiaten, bijvoorbeeld, maar ook: is het niet merkwaardig dat een vrouw het echtelijke bed nacht na nacht kan verlaten zonder dat het haar man opvalt ?) ziet Nabokov het bewijs voor zijn overtuiging (kan men het een theorie noemen?) dat elke roman een pure creatie is, ontsproten uit de verbeeldingskracht van de auteur... ‘elke roman is een leugen’.

(wat spijtig dat Nabokov de vergelijking niet trekt met de gelijkaardige roman ‘Une Vie’ van Maupassant. De vrouw wordt er door dezelfde motieven als Madame Bovary gedreven, maar met een volledig verschillend resultaat tot gevolg)

Du Côté de chez Swann -Marcel Proust

In deze lezing over Proust’s meesterwerk tracht Nabokov eerst en vooral te bewijzen dat deze roman getuigt van een ware filosofie, een bepaalde visie over het menselijk leven. Zoals wanneer hij de invloed van de filosoof Henri Bergson herkent in het werk:

‘Les idées fondamentales de Proust concernant le temps qui passe portent sur la constante évolution de la personnalité en termes de durée, les richesses insoupçonnées de la frange subliminale de notre esprit, que nous ne pouvons retrouver que par le biais actif de l’intuition, de la mémoire, des rapprochements involontaires ; ce à quoi il faut ajouter la subordination de la simple raison au génie de l’inspiration, et le faitde considérer l’art comme la seule réalité au monde : ces idées proustiennes sont des éditions en couleur de la pensée bergsonienne.’

Schrijven als soort tijdsverdrijf dus, als hersenoefening. De herinnering, het leggen van nieuwe verbanden tussen gebeurtenissen uit het verleden, zijn vormen van artistieke expressie die evenwaardig staan aan de klassieke schilders van de Florentijnse school –die Proust vaak als handleiding neemt om zijn litteraire personnages te schetsen (volgens Nobokov doet hij dit tevens om zijn onkunde de vrouwen te beschrijven, en zijn homofiele bewondering voor mannenlichamen te verdoezelen).

Het meest overtuigende bewijs voor het feit dat het hier om een ‘filosofie’ gaat, vormt het feit dat de zo minutieus geanalyseerde herinneringen uit ‘A la recherche du Temps perdu’ zuiver uit de verbeeldingskracht van Proust ontsproten zijn, ze hadden niets met Proust’s eigen verleden te maken.

Nabokov biedt tevens een samenvatting van het specifieke aan Proust’s niet te evenaren stijl:

1.Een rijkdom aan metaforische beelden;

2.De neiging om een zin uit te rekken tot het uiterste, zowel in breedte als in lengte;

3.De kunst om beschrijvingen en dialogen samen te smelten in plaats van ze apart te behandelen (veelal gebeurt de beschrijving van de omgeving in de dialoog)

Maar meer dan de stijl is het voornamelijk de herinnering, de innerlijke beleving van iemands eigen leven -die uiteindelijk de enige realiteit vormt-, die in Nabokov’s lezing aan bod komt.‘Ce qui ressort de tout cela est que le simple souvenir, l’acte de visualiser rétrospectivement quelque chose, n’est pas la bonne méthode, ne recrée pas le passé.’ Het verleden is subliminaal en kan enkel bewaarheid worden via de distorties van de tijd, omdat het verleden ligt ‘ingebed’ in de evoluerende mens.

Of, in Proust’s woorden: ‘La mémoire consciente reproduit seulement la chaîne de toutes les impressions inexactes, où ne reste rien de ce que nous avons réellement éprouvé, qui constitue pour nous notre pensée, notre vie, la réalité, et c’est ce mensonge-là que ne ferait que reproduire un art soi-disant ‘vécu’, simple comme la vie, sans beauté, double emploi si ennuyeux et si vain de ce que yeux voient et de ce que notre intelligence constate. Alors que la grandeur de l’art véritable, au contraire, c’était de retrouver, de ressaisir, de nous faire connaître cette réalité loin de laquelle nous vivons, de laquelle nous nous écartons de plus en plus au fur et à mesure que prend plus d’épaisseur et d’imperméabilité la connaissance conventionnelle que nous lui substituons, cette réalité que nous risquerions fort de mourir sans l’avoir connue, et qui est tout simplement notre vie, la vrai vie, la vie enfin découverte et éclaircie.’

De metamorfose – Franz Kafka

Deze lezing is feitelijk een korte samenvatting van het werk zelf. Hoofdstuk per hoofdstuk behandelt Nabokov er de voornaamste gebeurtenissen, de ‘flow’ van het verhaal. Niet veel toegevoegde waarde dus, tenzij als geheugensteuntje voor wie –zoals ik- het werk reeds lang geleden hebben gelezen.

U kunt best de roman zelf lezen. Van de lezing heb ik wel een tweetal zaken opgestoken:

1.Een mooie beschrijving van Flaubert over de stijl van Kafka: ‘Kafka aimait tirer ses termes du langage de la loi et de la science, en leur donnant une sorte de précision ironique, sans aucune intrusion des sentiments personnel de l’auteur.’

2.Het beest waar de hoofdpersoon Grégor in muteert is volgens Nabokov geen kakkerlak (wat ik dacht), maar eerder een kever. Feitelijk is hij niet de parasiet, maar is het de familie die beter worden van het verval van Grégor, en alsdusdanig vormt hij het symbool voor de verstoten artiest, het miskende genie omgeven domheid, lafheid en onwetendheid.

...enfin, mocht u het nog niet gedaan hebben: beste is ‘De metamorfose’ zelf te lezen.

nabokov 3


Click hier om de lezingen in het Engels te kopen:

 

 

Of de volledige lezingen in het Frans:

 

Gepost door Frederic De Meyer in Algemeen | Permalink | Commentaren (0) | |  Facebook | | | | Pin it! | |  del.icio.us

De commentaren zijn gesloten.