23-01-10

De ontregeling van de wereld (Amin Maalouf)

Hoe zeer ik Amin Maalouf ook waardeer als romanschrijver (zijn ‘Les échelles du levant’ is overigens het enige boek waar ik ooit letterlijk bij gehuild heb), met zijn essays heb ik het er ietwat moeilijker. Ik kan me amper herinneren waar ‘Les identités meurtières’ of zijn ‘La Croisade vue par les Arabes’ over gingen, en zijn hagiografie ‘Origines’ heeft me evenveel verveeld als het ‘Istanbul’ van Pamuk.

Ik blijf ze nochtans kopen, het is wellicht een reflex geworden.

Hoe zit het dan met zijn laatste essay ‘Le dérèglement du Monde’ (De ontregeling van de wereld), waarin Maalouf niet alleen zijn angst uit voor het groeiende antagonisme tussen de Christelijke wereld en de Islamwereld, maar er tevens de oorzaken van onderzoekt?

Het centrale punt in zijn zoektocht is het concept van legitimiteit. Maalouf gebruikt enkele voorbeelden om aan te tonen wat hij bedoelt: Nasser bezat legitimiteit in ogen van het overgrote deel van de Islamwereld, maar gebruikte het niet ten goede; zijn opvolger Sadat raakte het dan weer kwijt –ergens omwille van zijn nauwere banden met de Islam, die hem uiteindelijk zouden vermoorden. Attaturk bezat legitimiteit enkel in eigen land – daar waar de in de rest van de Arabische wereld geen gelijkaardig voorbeeld zou opkomen. Ten tijde van de Koude oorlog bezaten de Russen legitimiteit in ogen van de meer progressieve krachten van de Arabische wereld. Beide vervaagden als gevolg van de val van de Muur.

De voorbeelden die Maalouf aanhaalt worden krachtig en met veel gevoel beschreven, toch blijft het gissen naar wat hij precies bedoelt met die notie van legitimiteit. Hij raakt deze draad bijgevolg volledig kwijt in het tweede deel van zijn boek, dat niettemin heel wat pertinente analyses bevat.

Zo toont hij bijvoorbeeld aan, in zijn studie over de relatie tussen religie en politiek in de Islamwereld, dat beide slechts in een richting konden beïnvloed worden: ‘Si la religion n’a jamais été soluble dans le nationalisme, et encore moins dans le socialisme, l’inverse n’est pas vrai’, met andere woorden: bij het vergaan van de legitimiteit van het socialisme in de muslimlanden was het een natuurlijk proces dat deze krachten in de religie zouden worden opgenomen.

Dit staat in verband met het feit dat in het Christendom een ‘kerkelijke macht’ is ontstaan. Het gezag van de paus heeft er doorheen de eeuwen voor gezorgd dat afvallige mening werden uitgestoten, en –misschien vreemd genoeg- zorgde dit ‘eenheidsdenken’ er juist voor dat evolutie en wetenschap hebben kunnen bloeien. Dit laatste omdat er een antagonisme bestand tussen Kerk en staat, een tegengewicht, en dat dit voor stabilisatie leidt die dan weer bevorderlijk is voor groei en innovatie.

In de islamwereld bestaat zo’n kerkelijke macht niet –hoe persoonlijker en rechtstreekser de band met God, hoe beter- en dus nog minder een eenheidsdenken. Talrijke stromingen zijn er ongehinderd kunnen ontstaan, en dit zou tegelijk haar ontwikkeling in de weg hebben gestaan.

In dit licht is het vrij verrassend vast te stellen dat in het Westen het belang van religie sterk aan het verminderen is, ondanks de macht van de paus end de kerkelijke instanties; daar waar het in de Islam toeneemt, ondanks het feit dat daar geen machtige structuur voor aanwezig is.

Nu goed, dergelijke analyses zijn uitstekend voor een beter begrip van de huidige situatie, maar biedt Maalouf ook oplossingen aan ?

Hij doet slechts een schuchtere poging, ergens in het midden van het boek, waarin hij poneert dat iedereen zoveel als mogelijk in aanraking moet komen met andere culturen, andere gedachten, dat het de taak is van iedereen zich daarin te verrijken, zichzelf ‘op te voeden’. Al het goede zou er van nature uit voortkomen.

Tja, een heerlijke stelling, ondanks de naïviteit ervan. Uiteraard zou het verplicht lezen van Omar Khayyam in de Westerse scholen een beter begrip van en respect voor de Islamwereld ten goede komen, en vice-versa. Toch blijft het de vraag hoe men concreet zou verhinderen dat een stelletje Vlaamse toeristen in Agadir straalbezopen tegen de deur van een Moskee zou plassen. Ik zeg zomaar wat, mijn punt is dat de aangereikte oplossing schromelijk aan praktische invulbaarheid tekort komt. Maar dat beseft Maalouf zelf wel, het ging hem om de schoonheid van het idee.

Ik schreef dat Maalouf de rode draad met de notie ligitimiteit verloor naarmate zijn betoog vordert. Dat is niet geheel waar, aangezien het terugkomt in de laatste paragraaf van zijn boek, waarin hij vier redenen opsomt om toch positief gestemd te zijn over hoe de wereldbevolking met zichzelf en met haar omgeving zal omgaan:

· Technologische ontwikkelingen kunnen meehelpen onze omgeving leefbaarder te maken –zelfs al kan dit slechts als ‘redding’ dienen als het bovenop een gedragswijziging komt;

· De rijzende middenklasse in grote delen van het armere Oosten toont aan dat armoede en achterstand geen noodzakelijkheid meer zijn, dat er mogelijkheden zijn voor ontwikkelingslanden om zich zonder het verlies van de eigen identiteit zich uit de wantoestanden te trekken;

· Europa dient nog steeds als lichtend voorbeeld van hoe volkeren boven hun verschillen en geschillen kunnen uitsteken om aan een gezamelijk project te werken –al beseft Maalouf wel dat daar nog een en ander aan schort, het gaat hem om het voorbeeld dat zoiets mogelijk is;

· Als enige ‘supermacht’ kan de VS, mits het herwinnen van haar globale legitimiteit en mits ze haarzelf een andere rol op het wereldtoneel toebedeelt, een positieve impact hebben. Daar is heel wat voor nodig, Maalouf geeft een uitgebreid lijstje, maar hij ziet de verkiezing van Obama als een eerste teken voor het feit dat er daadwerkelijk iets in de goede richting evolueert.

Tot besluit, Maalouf’s ‘De ontregeling van de wereld’ is een werk dat je moet gelezen hebben omwille van de diepgang van en de verscheidenheid aan inzichten die erin voorkomen, zelfs al mist zijn betoog een beetje een richting en zijn de voorgestelde oplossingen (voor zover die er zijn) bedroevend vrijblijvend en van weinig praktisch nut.

 

Gepost door Frederic De Meyer in Algemeen | Permalink | Commentaren (0) | |  Facebook | | | | Pin it! | |  del.icio.us

De commentaren zijn gesloten.