10-05-09

Le Prométhée mal enchaîné (Andre Gide)

De volledige werken van Gide die ik aan het lezen ben, werden verzameld onder de noemer ‘Romans, Récits et Soties’. Volgens Gide zelf heeft hij slechts drie volwaardige romans geschreven. De ‘Récits’ zijn korte teksten, probeersels, schetsen, veelal semi-autobiografisch. Maar de ‘Soties’, daar kon ik me niets bij voorstellen, tot het lezen van ‘Le Prométhée mal enchaîné’. ‘Soties’ staat voor ‘zottigheden’, of voor de Nederlandse lezers : ‘malligheden’.

Het uitganspunt klinkt als een vraagstuk uit de moraalfilosofie. Een uiterst rijke man (een ‘miglionaire’ die later in de tekst ‘Zeus’ wordt genaamd) is op zoek naar een perfect ‘gratuite’ daad, een daad zonder enige doel of reden. Hij stopt een briefje van vijfhonderd in een enveloppe en vraagt aan een man op straat om er een willekeurig adres op te vermelden. Eenmaal dit gebeurd is, deelt hij de man een klap uit waar hij bijna van flauw valt.

Prométhée ziet dit gebeuren en bespreekt het wat verder op zijn tocht met een kelner van een nogal bizar restaurant, waar mensen die elkaar niet kennen aan tafels van drie worden gezeteld, teneinde er volstrekt nutteloze gesprekken te voeren. Prométhée wordt echter aan een tafel geplaatst waar hij dra wordt vergezeld door Coclès en Damoclès, respectievelijk de man die op straat de klap kreeg, en de man die het briefje van vijfhonderd bekwam.

Volgt een vreemde tirade over de moraal, een vertwijfelde zoektocht doorheen drie verschillende uitgangspunten ervan.

Totdusver niets vreemds. Tot de persoonlijke arend van Prométhée het restaurant komt binnengevlogen en het oog van Coclès uitsteekt –alweer een gratuite daad? Blijkt dat iedereen in de stad over een persoonlijke adelaar beschikt. Prométhée vertelt de geschiedenis van zijn adelaar, en levert er wat verder in de tekst een fel bewonderde toespraak over, voor een dolenthousiaste menigte. Zijn toespraak is zelfs zo fel dat Damoclès er ziek van wordt en er uiteindelijk aan sterft.

(het slot van de toespraak:)

“… Messieurs, il faut se dévouer à son aigle… (Agitation; beaucoup se lèvent.) Messieurs ! ne vous levez donc pas : je vais faire des personnalités… Inutile de rappeler ici l’histoire de Coclès et de Damoclès. Vous tous ici la connaissez ; eh bien, je leur dis en face : le secret de leur vie est dans le dévouement à leur dette ; toi, Coclès, à ta giffle ; toi, Damoclès, à ton billet. Coclès, il te fallait creuser ta cicatrice et ton orbite vide, ô Coclès ; toi, Damoclès, garder tes cinq cent francs, continuer de les devoir sans honte, d’en devoir plus encore, de devoir avec joie. Voilà votre aigle à vous ; il en est d’autres ; il en est de plus glorieux. Mais je vous dis ceci : l’aigle de toute façon, nous dévore, vice ou vertu, devoir ou passion ; cessez d’être quelconque, et vous n’y échapperez pas. »

Eerlijk gezegd : mij leek het ook wartaal, en dat is dan nog maar een voorbeeld van de vreemde wendingen, de ‘zottigheden’ in het betoog. Men moet zich doorheen de tekst wroeten om er enig begrip van te hebben.

De ‘miglionair’, Zeus, is duidelijk een soort Godheid die volstrekt willekeurig de ene beloont, de andere beboet, hoewel de beloonde uiteindelijk teloorgaat en de beboete glorieert.

Maar wat met de arend? Welk symbool schuilt hier? Is het niet het lot van eenieder, die men moet voeden en liefhebben, die ons moet stimuleren tot een ongebrijdelde dadendrang, gezien we er niet aan kunnen ontkomen ? En die tevens van zo’n grote invloed kan zijn op het leven van anderen (de arend van Prométhée die het oog van Coclès uitpikt?) Lastig gegeven… Vooral gezien Prométhée op het einde van het verhaal een banket organiseert voor de hele stad met op het menu: zijn vetgemeste arend.

De gelaagdheid van de symboliek is een beetje overweldigend, voor zo’n klein aantal pagina’s, vooral voor iemand die, zoals ik, weinig kennis heeft van klassieke symboliek, laat staan van moraalfilosofie.

Misschien moet ik het nog wat laten bezinken en later nog eens herlezen. Het blijft een intrigerend werk.

gide 5

Klik hier voor de volledige werken van Gide in de collectie Pléiade: Gide oeuvres complètes

Gepost door Frederic De Meyer in Algemeen | Permalink | Commentaren (0) | |  Facebook | | | | Pin it! | |  del.icio.us

De commentaren zijn gesloten.